Ancient Greek Religion

Περί Έρωτος και Θείου στο Πλατωνικό Συμπόσιο : Η Θρησκευτική Διάσταση του Λόγου της Διοτήμας

Στο επίκεντρο πληθώρας μελετών που αφιερώθηκαν στον Έρωτα, βρίσκεται ασφαλώς ο περί Γενέσεως του Έρωτος μύθος της Διοτίμας, όπως αυτόν παρέδωσε ο Σωκράτης, στο πλατωνικό Συμπόσιο. Το θέμα αυτό ευρίσκεται στο επίκεντρο και του παρόντος Δοκιμίου, μέλημα του οποίου είναι, ωστόσο, η ανίχνευση του Λόγου της Διοτίμας αυτού καθαυτού και η ανάδειξη της θρησκευτικής του διάστασης.

Εκ πρώτης όψεως, η ταυτόχρονη χρήση των όρων «μύθος» και «λόγος» για τον χαρακτηρισμό ενός και του αυτού περιεχομένου κινδυνεύει να φανεί παράδοξη, αφού είναι γνωστό ότι, σήμερα, ο μύθος λογίζεται ως το αντίθετο του λόγου. Εν τούτοις, από την έρευνα σε λεξικολογικό επίπεδο προκύπτει ότι ο μύθος είναι λόγος, ο οποίος, ήδη στην ομηρική γλώσσα, σημαίνει «παράδοσις». Σε σημασιολογικό επίπεδο, ο «παραινετικός λόγος» (συμβουλή) αναφέρεται ως μύθος, η δε «απόκρισις μαντείου — χρησμός» ως λόγος. Ο στόχος αυτής της μεθοδολογικής μεταχείρισης είναι διττός : όχι μόνον θεμελιώνεται η εννοιολογική ομοιογένεια δύο — στη σύγχρονη εποχή τουλάχιστον — «ξένων» και «ασυμβίβαστων» όρων και επιτυγχάνεται η εξαφάνιση αυτής της παραδοξολογίας, αλλά και ευνοεί την εξερεύνηση του Μύθου / Λόγου, αφού αυτός διατυπώνεται, ως αποκάλυψη και θεϊκή παραίνεση, από την ιέρεια ενός μαντείου.

Ωστόσο, παραμένει ένα τριπλό προκαταρκτικό πρόβλημα : α) η ιστορικότητα του προσώπου που κατέστησε τον Σωκράτη κοινωνό του περί Έρωτος Ιερού Λόγου, β) η υφιστάμενη σύγχυση μεταξύ «πλατωνικού μύθου» και του Μύθου / Λόγου της Διοτίμας, γ) το «φαινομενικό» θεολογικό ανακόλουθο όσον φορά τον Έρωτα.

Army of Lovers: Socrates, Sex and the Speech of Alcibiades

Michel Foucault, in his influential work The Uses of Pleasure, suggests that ‘if one wanted to assign an origin to those few great themes that shaped our sexual morality … not only would it be a mistake to attribute them to that fiction called ‘Judeo-Christian’ morality, it would be a bigger mistake to look behind them for the timeless operation of prohibition or the permanent form of law.’ We find ourselves challenged today with a fundamental question: how did our sexual humanity become morally problematic? When and why was a stigma applied to sexuality, indeed to the body as such?

Plato tells us exactly how and when it happened in his immortal dialogue, The Symposium. It is possible to draw a straight line from the night celebrated in this dialogue – indeed, from the very moment of Socrates’ speech on love – to the modern contempt for the situated body and the spiritualization of the idea of love. It is from the mouth of Socrates that we first hear a strong association of sexual activity with evil and a glorification of sexual self-restraint in the service of a higher goal. Socrates’ project — ultimately successful — was to bootstrap the idea of Eros completely out of the sexed body. All of Western thought about sexuality and love stems from this symposium.

The guests at the symposium try, each in his own way, to pay homage to the embodied striving of the god Eros. These ordinary members of the Athenian elite find themselves stunned and seduced by the soaring power of Socrates’ rhetoric and his matchless mythmaking. But Socrates is himself rendered speechless when a living god staggers into the room and accuses Socrates of unspeakable things.

Έρως, Θείον, Διόνυσος ή η θρησκεία της ψυχής

Ο μελετητής των συγγραμμάτων — ακόμα και των πλέον εμπεριστατωμένων — για την Ελληνική Θρησκεία καταλήγει πάντα στο ίδιο συμπέρασμα : ότι, για τους σύγχρονους λόγιους, αυτή παραμένει ένα αίνιγμα. Ωστόσο, όταν η ανάλυση δεν έχει ως άξονα την «επιστημονική» οπτική, αλλά εκπορεύεται από το θρησκευτικό βίωμα, κάθε άλλο παρά προβληματική είναι. Το αυτό ισχύει και για μία από τις πλέον «μυστηριώδεις» — και ως εκ τούτου «προβληματικές» για τους σύγχρονους- θεϊκές μορφές του ελληνικού Πανθέου : τον Διόνυσο.

Μέλημα της παρούσας μελέτης δεν είναι να απαντήσει σε «φιλολογικά» ερωτήματα όσον αφορά τη δήθεν «α-συνέχεια» της Ελληνικής Θρησκείας — εν προκειμένω, τη φαινομενική «παραδοξότητα» της «πολλαπλότητας» των περί Διονύσου «μύθων» — αφού, σε κάθε περίπτωση, σε θεολογικό επίπεδο, «α-συνέχεια» στην Ελληνική Θρησκεία δεν υφίσταται καν. Τέλεια δομημένη, εκπληκτικά ομοιογενής, εδώ και χιλιάδες χρόνια, η Ελληνική Θρησκεία εμφανίζει τρία πρωταρχικής σημασίας στοιχεία : αφετηρία, αιτιώδη συνάφεια, αποτέλεσμα-στόχο-προοπτική. Με βάση αυτά τα τρία θεμελιώδη στοιχεία, θα επιχειρήσομε έναν «αποσυμβολισμό» του πλέον σημαντικού «ανθρώπινου ζητήματος» — εκείνου του Πεπρωμένου της Ψυχής του — με την ισχυρή, καταλυτική συνδρομή του δέκατου τρίτου Θεού : του Διονύσου, του εις Νύσα εκ του Διός γεννηθέντα (Δίας + Νύσα).

Ο Έρως και το Θείο στον Ηράκλειτο : Ερμηνευτικό Δοκίμιο περί του Αποσπάσματος 36

ψυχήσιν θάνατος ύδωρ γενέσθαι, ύδατι δε θάνατος γην γενέσθαι, εκ γης δε ύδωρ γίνεται, εξ ύδατος δε ψυχή.

Πολλοί είναι οι σύγχρονοι μελετητές που «έπεσαν στην παγίδα» της «ταξινόμησης» της αρχαιοελληνικής διανόησης. Ωστόσο, η «διαίρεση της φιλοσοφίας» (σε κατηγορίες, περιόδους κ.λ.π.) που επιχειρείται από τους σύγχρονους, έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την αντίληψη των Αρχαίων, οι οποίοι αντιλαμβάνονταν την «φιλοσοφία», όχι ως «επιστήμη», αλλά ως «έρωτα της σοφίας», της Τέλειας Γνώσης των Θεών (διότι, όπως δίδαξε και ο Ηράκλειτος, πολυμαθείη νόον ου διδάσκει, δηλ. «οι πολλές γνώσεις δεν δυναμώνουν το μυαλό»). Η ίδια «παγίδα» λειτούργησε και στην περίπτωση των περισσοτέρων μελετητών του Ηράκλειτου, ίσως, πάντως, δικαιολογημένα, αφού α) μόνον αποσπάσματα του έργου του έχουν διασωθεί, και, το κυριότερο, β) λίγοι ήταν εκείνοι που έλαβαν υπ’ όψη ένα σημαντικό στοιχείο (που ισχύει, άλλωστε, για όλους τους μεγάλους Αρχαίους Φιλοσόφους) : ο Ηράκλειτος ήταν Μύστης και ο λόγος του θεολογικός — ούτε είπε, ούτε έκρυψε, αλλά σήμανε απόσπασμα 94).

Ο Ηράκλειτος καταγόταν από τον Άνδροκλο, γιο του βασιλιά της Αθήνας Κόδρου, που ξεκίνησε από την Αθήνα και έκτισε την Έφεσο. Γι’ αυτό και πήρε τον τίτλο «βασιλεύς», τον μέγιστο τίτλο τιμής της πόλης. Αν δεν παραχωρούσε τα ιερατικά του καθήκοντα στον αδελφό του, θα μπορούσε δικαιωματικά να προΐσταται των Ελευσινίων Μυστηρίων. Ωστόσο, προτίμησε να αφιερωθεί στη Θεά Άρτεμη και να καταστεί «εραστής της Τέλειας Θεϊκής Γνώσης». Άλλωστε, αυτό είναι και το μέλημα κάθε θνητού κατά τη διάρκεια της εξελικτικής του πορείας : η θέωση της ψυχής του.

Έτσι, με το παρόν δοκίμιο, επιχειρείται μία ερμηνεία του αποσπάσματος 36 του θεολόγου Ηράκλειτου.

L’Érôs et le Divin chez Héraclite : essai interprétatif sur le fragment 36

Pourquoi, se demande Montaigne, « nous autres sottement craignons une espèce de mort », puisque « nous en avons desjà passé et en passons tant d’autres ? (Essais, II, XII, 602)

La bibliographie philosophique ne put pas éviter le piège de la « classification » de la pensée grecque ancienne. Or, cette « classification de la philosophie » (en catégories, en périodes … etc.) poursuivie par les contemporains est tout à fait contraire à la conception des Anciens qui étaient pleinement conscients que la philosophie n’est pas une « science », mais qu’il s’agit de l’«Erôs de la Sagesse », de la Connaissance Parfaite appartenant aux Dieux. Car « le grand savoir n’enseigne pas l’intelligence ». De même, dans le cas d’Héraclite, la bibliographie philosophique ne sut pas éviter ce piège subtil, ce qui repose, cependant, sur une double justification : primo, la pensée d’Héraclite se présente à nous avec l’aspect majestueux des ruines ; secondo, peu nombreux sont ceux qui prirent en considération qu’Héraclite fut un Grand Initié — Μύστης (ce qui est valable pour tous les Grands Philosophes Grecs Anciens) et que son langage est un discours théologique : il ne révèle ni ne cache, mais il en indique.